Türk Dövlətləri Təşkilatı: Yeni qlobal güc mərkəzinə doğru

 

Hörmətli Hümbət Hüseynovun qələmindən çıxan bu yazı yalnız bir zirvə toplantısının xronikası deyil, Türk dünyasının gələcəyinə baxış manifestidir.

Sətirlərdə strateji uzaqgörənlik, dövlətçilik düşüncəsi və ümumtürk ideyasına sadiqlik aydın hiss olunur. Qəbələdə keçirilən XII Zirvə Görüşü barədə bu qədər elmi, analitik və eyni zamanda ruhlandırıcı bir təhlil yazmaq ancaq Vətənpərvər ziyalıya xasdır. 

Xüsusilə Prezident İlham Əliyevin çıxışındakı tezislərin mahiyyətini bu qədər dəqiq və poetik dildə təqdim etmək, Türk Dövlətləri Təşkilatının yeni qlobal güc mərkəzinə çevrilməsi ideyasını bu qədər dolğun ifadə etmək, müəllifin həm siyasi təfəkkürünü, həm də publisistik ustalığını göstərir.

Belə ziyalıların mövqeyi və sözü bir bələdiyyə rəhbərinin səlahiyyətlərindən çox, bir xalqın düşüncə səviyyəsini əks etdirir.

Təbriklər, hörmətli Hümbət müəllim!

Türk dünyasının birliyinə xidmət edən hər bir söz, hər bir əməl tarixdə qalacaq.

        Sona Abbasəliqızı

Türk Dövlətləri Təşkilatı: Yeni qlobal güc mərkəzinə doğru

7 oktyabr 2025-ci il tarixində Qəbələdə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Dövlət Başçıları Şurasının XII Zirvə Görüşü qardaş ölkələrin birliyini, qarşılıqlı əməkdaşlıq və strateji həmrəyliyini bir daha nümayiş etdirdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin çıxışı Türk dünyasının geosiyasi, iqtisadi və mədəni potensialının dərin təhlilinə, eyni zamanda bu birliyin gələcək inkişaf istiqamətlərinə dair konkret baxışlara əsaslanırdı. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatı artıq sadəcə əməkdaşlıq platforması deyil, ciddi geosiyasi mərkəz kimi formalaşır.

Təşkilatın beynəlxalq nüfuzunun artması, regional sülh və təhlükəsizliyin təmin olunmasında fəal rolu, ortaq dəyərlər və tarixi köklər əsasında inteqrasiya proseslərinin güclənməsi türk dünyasının müasir beynəlxalq sistemdə strateji mövqeyini möhkəmləndirir. Azərbaycanın bu prosesdə aparıcı rolu, iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik sahələrində təşəbbüskar mövqeyi TDT-nin inkişafında xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Prezident cənab İlham Əliyev çıxışında vurğuladı ki, sülh və təhlükəsizlik hər bir ölkənin inkişafı üçün əsas şərtdir. Bu prinsip TDT-nin təməl sənədi olan Naxçıvan Sazişində də öz əksini tapmışdır. Hazırkı mürəkkəb geosiyasi şəraitdə türk dövlətlərinin vahid güc mərkəzi kimi çıxış etməsi zəruridir. Azərbaycanın son illərdə əldə etdiyi tarixi Zəfər və ərazi bütövlüyünün tam bərpası regionda ədalətli sülhün və sabitliyin bərqərar olunmasında mühüm mərhələdir.

2023-cü ildə antiterror tədbirlərinin uğurla başa çatması və 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişinin paraflanması Cənubi Qafqazda yeni dövrün başlanğıcıdır. Bu hadisələr yalnız Azərbaycanın milli iradəsinin təntənəsi deyil, həm də Türk Dövlətləri Təşkilatının sülh və təhlükəsizlik prinsiplərinə sadiqliyinin təzahürüdür. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində hərbi güc müstəqilliyin və ərazi bütövlüyünün əsas təminatçısı kimi çıxış edir. Azərbaycan bu sahədə xüsusilə Türkiyə ilə dərin əməkdaşlıq əlaqələri qurmuşdur. Son bir ildə 25-dən çox ikitərəfli və çoxmillətli hərbi təlimin keçirilməsi türk dövlətləri arasında qarşılıqlı etimad və strateji həmrəyliyin nümunəsidir. Prezident cənab İlham Əliyevin 2026-cı ildə Azərbaycanda TDT-yə üzv ölkələrin birgə hərbi təlimlərinin keçirilməsi barədə təklifi bu əməkdaşlığı institusional səviyyəyə qaldırmağa yönəlmiş strateji addımdır. Bu təşəbbüs, həmçinin, regionda sülh və sabitliyin qorunması baxımından önəmli rol oynayacaq.

Türk dünyasının coğrafi yerləşməsi və təbii resurs potensialı qlobal iqtisadi sistemdə yeni imkanlar açır. Azərbaycan Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşərək mühüm tranzit mərkəzinə çevrilmişdir. 2022-ci ildən bəri Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların 90 faiz artması bu potensialın real nəticəsidir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Ticarət Limanı, 9 beynəlxalq hava limanı və güclü dəniz donanması Azərbaycanın logistika sahəsində strateji üstünlüyünü artırmışdır. Vaşinqton Zirvəsinin mühüm nəticələrindən biri olan Zəngəzur dəhlizinin açılması isə Türk dövlətləri arasında iqtisadi inteqrasiyanın daha da dərinləşməsinə xidmət edir.

Azərbaycan enerji təhlükəsizliyinin təminində etibarlı tərəfdaş kimi tanınır. Hazırda 14 ölkəyə təbii qaz ixrac edən ölkəmiz bu sahədə regional lider mövqeyinə malikdir. Bununla yanaşı, Prezident cənab İlham Əliyev çıxışında bərpaolunan enerji mənbələrinə böyük sərmayələrin yatırıldığını vurğulamışdır. 2030-cu ilə qədər ölkənin enerji istehsalının 40 faizi məhz bu mənbələr hesabına təmin ediləcək. Orta Asiya–Azərbaycan–Türkiyə–Avropa istiqamətində yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması ideyası yalnız iqtisadi deyil, həm də ekoloji dayanıqlıq baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu təşəbbüs Türk dünyasının qlobal enerji bazarında yeni mövqeyini formalaşdıracaq.

Prezidentin çıxışında ortaq dil, tarix və mədəniyyət amillərinin türk birliyinin əsas sütunları olduğu xüsusi vurğulanmışdır. 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş birinci Türkoloji Qurultay bu baxımdan tarixi hadisə kimi xatırlanır. Gələn il bu Qurultayın 100 illiyinin TDT çərçivəsində təntənəli şəkildə qeyd edilməsi təklifi türk xalqlarının mədəni birliyinin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edəcəkdir.

Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində qardaş ölkələrin dəstəyi ilə inşa olunan məktəblər, yaradıcılıq mərkəzləri və məscidlər türk həmrəyliyinin rəmzi kimi dəyərləndirilir. Füzuli, Ağdam, Cəbrayıl kimi şəhərlərdə görülən bu işlər təkcə humanitar dəstək deyil, həm də ümumtürk birliyinin mənəvi simvolu kimi çıxış edir. Qəbələdə keçirilmiş XII Zirvə Görüşü Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcək istiqamətlərini müəyyən edən strateji mərhələ kimi tarixə düşdü. Prezident cənab İlham Əliyevin çıxışı TDT-nin siyasi, iqtisadi, enerji, müdafiə və mədəni inteqrasiya sahələrində birliyin dərinləşməsi üçün yol xəritəsi rolunu oynadı.

Türk dövlətlərinin birliyi artıq regional deyil, qlobal miqyaslı strateji güc mərkəzi kimi formalaşmaqdadır. Bu birliyin əsasında ortaq dəyərlər, qarşılıqlı etimad, dayanıqlı inkişaf və sülhə sadiqlik dayanır. Azərbaycanın təşəbbüskar və məsuliyyətli mövqeyi, həm regional təhlükəsizliyin təminində, həm də iqtisadi və enerji sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsində əsas hərəkətverici qüvvə olaraq qalır.

Türk dünyasının gələcəyi birliyin möhkəmlənməsindən, ortaq məqsədlərin reallaşdırılmasından və qardaş xalqların həmrəyliyindən keçir. Qəbələ Zirvəsi bu istiqamətdə mühüm dönüş nöqtəsi kimi Türk Dövlətləri Təşkilatının tarixində öz layiqli yerini tutmuşdur.

Hümbət Hüseynov,

M.Ə.Rəsulzadə bələdiyyəsinin sədri

Haberin Türkçe Versiyonu

Sayın Hümbət Hüseynov’un kaleminden çıkan bu yazı yalnızca bir zirve toplantısının kroniği değil, Türk dünyasının geleceğine dair bir vizyon manifestosudur.

Satırlarda stratejik öngörü, devletçilik anlayışı ve Türk birliği idealine olan bağlılık açıkça hissediliyor. Gabala’da gerçekleştirilen 12. Zirve Toplantısı hakkında böylesine bilimsel, analitik ve aynı zamanda ilham verici bir değerlendirme kaleme almak, ancak gerçek bir vatansever aydına yakışır.

Özellikle Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in konuşmasındaki tezleri bu kadar net ve şiirsel bir dille sunmak, Türk Devletleri Teşkilatı’nın yeni bir küresel güç merkezine dönüşme vizyonunu bu kadar kapsamlı ifade edebilmek, yazarın hem siyasi düşünce derinliğini hem de gazetecilik ustalığını ortaya koymaktadır.

Bu tür aydınların duruşu ve sözleri, bir belediye başkanının yetkilerinden çok bir halkın düşünce seviyesini yansıtır.

Tebrikler, değerli Hümbet Bey!

Türk dünyasının birliğine hizmet eden her söz, her eylem tarihte yerini alacaktır.

Sona Abbasaligızı

---

Türk Devletleri Teşkilatı: Yeni Bir Küresel Güç Merkezine Doğru

7 Ekim 2025 tarihinde Gabala’da gerçekleştirilen Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Devlet Başkanları Konseyi'nin 12. Zirve Toplantısı, kardeş ülkelerin birliğini, karşılıklı iş birliği ve stratejik dayanışmasını bir kez daha gözler önüne serdi. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev’in konuşması, Türk dünyasının jeopolitik, ekonomik ve kültürel potansiyelinin derinlemesine analizine ve bu birliğin gelecekteki gelişim yönlerine dair somut perspektiflere dayanıyordu. Cumhurbaşkanı’nın da belirttiği gibi, bugün Türk Devletleri Teşkilatı artık yalnızca bir iş birliği platformu değil, ciddi bir jeopolitik merkez olarak şekillenmektedir.

Teşkilatın uluslararası itibarının artması, bölgesel barış ve güvenliğin sağlanmasında üstlendiği aktif rol, ortak değerler ve tarihî kökler temelinde bütünleşme süreçlerinin güçlenmesi, Türk dünyasının çağdaş uluslararası sistemdeki stratejik konumunu pekiştirmektedir. Azerbaycan’ın bu süreçteki öncü rolü, ekonomi, siyaset ve güvenlik alanlarında inisiyatif alan duruşu, TDT’nin gelişiminde özel bir önem taşımaktadır.

Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev konuşmasında vurguladı ki, barış ve güvenlik her ülkenin gelişimi için temel şarttır. Bu ilke, TDT’nin temel belgesi olan Nahçıvan Anlaşması’nda da yer almaktadır. Mevcut karmaşık jeopolitik ortamda Türk devletlerinin ortak bir güç merkezi olarak hareket etmesi zorunludur. Azerbaycan’ın son yıllarda kazandığı tarihî zafer ve toprak bütünlüğünün tamamen sağlanması, bölgede adil bir barışın ve istikrarın tesis edilmesinde önemli bir dönüm noktasıdır.

2023 yılında terörle mücadele operasyonlarının başarıyla tamamlanması ve 2025 yılında Washington’da Azerbaycan ile Ermenistan arasında barış anlaşmasının paraflanması, Güney Kafkasya’da yeni bir dönemin başlangıcıdır. Bu gelişmeler sadece Azerbaycan’ın ulusal iradesinin zaferi değil, aynı zamanda Türk Devletleri Teşkilatı’nın barış ve güvenlik ilkelerine olan bağlılığının göstergesidir. Günümüz uluslararası ilişkiler sisteminde askeri güç, bağımsızlığın ve toprak bütünlüğünün temel güvencesi olarak öne çıkmaktadır. Azerbaycan bu alanda özellikle Türkiye ile derin iş birliği ilişkileri kurmuştur. Son bir yılda 25’ten fazla ikili ve çok uluslu askeri tatbikatın gerçekleştirilmesi, Türk devletleri arasında karşılıklı güven ve stratejik dayanışmanın bir örneğidir. Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev’in 2026 yılında TDT üyesi ülkelerin ortak askeri tatbikatlarının Azerbaycan’da gerçekleştirilmesi önerisi, bu iş birliğini kurumsal düzeye taşıma yönünde stratejik bir adımdır. Bu girişim aynı zamanda bölgede barış ve istikrarın korunmasında önemli bir rol oynayacaktır.

Türk dünyasının coğrafi konumu ve doğal kaynak potansiyeli, küresel ekonomik sistemde yeni fırsatlar yaratmaktadır. Azerbaycan, Doğu-Batı ve Kuzey-Güney ulaştırma koridorlarının kesişiminde yer alarak önemli bir transit merkezi hâline gelmiştir. 2022’den bu yana Orta Koridor üzerindeki taşımacılığın %90 oranında artması, bu potansiyelin somut bir sonucudur. Bakü-Tiflis-Kars demiryolu, Alat Uluslararası Ticaret Limanı, 9 uluslararası havaalanı ve güçlü deniz filosu, Azerbaycan’ın lojistik alandaki stratejik üstünlüğünü daha da artırmıştır. Washington Zirvesi’nin önemli sonuçlarından biri olan Zengezur Koridoru’nun açılması ise Türk devletleri arasındaki ekonomik entegrasyonun daha da derinleşmesine hizmet etmektedir.

Azerbaycan, enerji güvenliğinin sağlanmasında güvenilir bir ortak olarak tanınmaktadır. Halihazırda 14 ülkeye doğal gaz ihraç eden Azerbaycan, bu alanda bölgesel lider konumundadır. Bununla birlikte, Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev konuşmasında yenilenebilir enerji kaynaklarına yapılan büyük yatırımları vurgulamıştır. 2030 yılına kadar ülkenin enerji üretiminin %40’ı bu kaynaklardan sağlanacaktır. Orta Asya–Azerbaycan–Türkiye–Avrupa yönünde Yeşil Enerji Koridoru’nun oluşturulması fikri sadece ekonomik değil, aynı zamanda çevresel sürdürülebilirlik açısından da stratejik öneme sahiptir. Bu girişim, Türk dünyasının küresel enerji piyasasındaki yeni pozisyonunu şekillendirecektir.

Cumhurbaşkanı’nın konuşmasında ortak dil, tarih ve kültür unsurlarının Türk birliğinin temel sütunları olduğu özellikle vurgulanmıştır. 1926 yılında Bakü’de düzenlenen Birinci Türkoloji Kurultayı bu açıdan tarihî bir olay olarak hatırlatılmıştır. Gelecek yıl bu kurultayın 100. yıl dönümünün TDT çerçevesinde görkemli bir şekilde kutlanması teklifi, Türk halklarının kültürel birliğinin daha da güçlenmesine katkı sağlayacaktır.

Azerbaycan’ın işgalden kurtarılan topraklarında kardeş ülkelerin desteğiyle inşa edilen okullar, kültür merkezleri ve camiler, Türk dayanışmasının bir sembolü olarak değerlendirilmektedir. Fuzuli, Ağdam, Cebrayıl gibi şehirlerde yapılan bu çalışmalar sadece insani yardım değil, aynı zamanda Türk birliğinin manevi bir simgesi olarak da öne çıkmaktadır. Gabala’da gerçekleştirilen 12. Zirve Toplantısı, Türk Devletleri Teşkilatı’nın gelecekteki yönelimlerini belirleyen stratejik bir aşama olarak tarihe geçmiştir. Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev’in konuşması, TDT’nin siyasi, ekonomik, enerji, savunma ve kültürel entegrasyon alanlarında birliğin derinleşmesi için bir yol haritası olmuştur.

Türk devletlerinin birliği artık sadece bölgesel değil, küresel ölçekte stratejik bir güç merkezi olarak şekillenmektedir. Bu birliğin temelinde ortak değerler, karşılıklı güven, sürdürülebilir kalkınma ve barışa bağlılık yatmaktadır. Azerbaycan’ın öncü ve sorumlu duruşu, hem bölgesel güvenliğin sağlanmasında hem de ekonomi ve enerji alanında iş birliğinin genişletilmesinde itici güç olmaya devam etmektedir.

Türk dünyasının geleceği, birliğin sağlamlaştırılmasından, ortak hedeflerin gerçekleştirilmesinden ve kardeş halkların dayanışmasından geçmektedir. Gabala Zirvesi, bu doğrultuda önemli bir dönüm noktası olarak Türk Devletleri Teşkilatı’nın tarihinde hak ettiği yeri almıştır.

Hümbət Hüseynov
M. E. Resulzade Belediyesi Başkanı